ANTALYA’NIN İLK IŞIĞI ŞİMDİ YOK OLMAK ÜZERE

Erken Cumhuriyet Dönemi’nin kentteki önemli sanayi yapılarından biri olan tarihi fabrika, yıllardır süren ilgisizlik nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.

Antalya’nın modernleşme ve sanayileşme tarihinde önemli bir yere sahip olan yapı, bir dönem kentin gecelerini aydınlatan elektrik enerjisinin üretildiği merkez olarak hizmet verdi. Bugün ise geçmişte kente ışık veren yapı, korunmayı ve yeniden kent yaşamına kazandırılmayı bekliyor.

ANTALYA’NIN ELEKTRİKLE TANIŞTIĞI YILLAR

Türkiye’de Erken Cumhuriyet Dönemi’nde uygulanan milli sanayileşme politikaları ağırlıklı olarak Ankara, İstanbul ve İzmir gibi büyük kentlerde yoğunlaşırken, Antalya’da da yaklaşık 30 küçük ölçekli sanayi yapısı inşa edildi.

Bu yapılardan günümüze kısmen korunarak ulaşabilen Antalya Eski Elektrik Fabrikası, dönemin kent yaşamı açısından dikkat çeken örneklerinden biri oldu.

Yerel halkın özel girişimiyle kurulan elektrik fabrikası, Antalya’nın elektrikle tanışmasında önemli bir rol üstlendi. Fabrikanın faaliyete geçmesinden önce kentte aydınlatma için ağırlıklı olarak yağ kandilleri ve gaz lambaları kullanılıyordu.

Elektrik üretiminin başlamasıyla birlikte Antalya’da özellikle belirli kamusal alanlar ve sokaklar yeni bir döneme girdi.

IŞIKLAR CADDESİ’NİN İSMİ BURADAN GELDİ

Fabrikanın ürettiği elektrik, kentin belirli noktalarında aydınlatma amacıyla kullanılmaya başlandı.

Santralin bulunduğu bölgenin çevresindeki sokaklar da elektrik enerjisiyle aydınlatılan ilk yerler arasında yer aldı. Gece karanlığının hâkim olduğu dönemde elektrikle aydınlanan bu bölge, halk arasında “ışıkların olduğu yer” şeklinde anılmaya başladı.

Zaman içerisinde halkın kullandığı bu ifade kalıcı hale geldi ve Antalya’nın bugün en bilinen ulaşım ve yaşam noktalarından biri olan Işıklar Caddesi’nin adının ortaya çıkmasına kaynaklık etti.

Böylece tarihi elektrik fabrikası yalnızca Antalya’nın elektrikle buluşmasına değil, kentin günlük hayatında bugün dahi kullanılan önemli bir ismin ortaya çıkmasına da dolaylı olarak katkı sağladı.

TEVFİK BEY’İN BÜYÜK ÇABASI

Elektrik fabrikasının kurulmasında emekli Halep Defterdarı Tevfik Bey’in girişimleri önemli rol oynadı.

Tevfik Bey, Antalya’ya elektrik kazandırılması amacıyla bir banka hesabı açtırarak gerekli kaynağın oluşturulması için çalışmalara başladı. Bununla da yetinmeyen Tevfik Bey, kentin uğrak noktalarını dolaşarak elektrik fabrikası fikrini şehrin varlıklı kesimlerine anlattı.

Dükkân dükkân, kişi kişi yürütülen bu çalışmalar sonucunda Antalya’da elektrik üretiminin önünü açacak önemli bir adım atıldı.

3 Nisan 1926 tarihinde Tevfik Bey’in öncülüğünde Antalya Elektrik Türk Anonim Şirketi kuruldu.

Bu girişim, Antalya’nın enerji tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak yerini aldı.

KENTİN İLK ELEKTRİĞİ KISITLI ALANDA KULLANILDI

Kurulan santralde üretilen elektrik başlangıçta kentin sınırlı bir bölümüne ulaştırılabildi.

Buna rağmen elektrik enerjisinin özellikle kamusal yapılarda ve sokak aydınlatmasında kullanılmaya başlanması, dönemin Antalya’sında önemli bir değişim yarattı.

Elektrikli aydınlatmayla birlikte kent yaşamında yeni bir dönem başlarken, daha önce kandil ve gaz lambalarıyla aydınlatılan alanlar geceleri elektrik ışığıyla buluştu.

Antalya’nın modernleşme sürecinde önemli bir adım olan bu gelişme, kentin sosyal ve ekonomik yaşamına da farklı bir görünüm kazandırdı.

TEVFİK BEY’E “IŞIK” SOYADI VERİLDİ

Antalya’nın elektriğe kavuşmasında öncülük eden Tevfik Bey’in bu çabası ilerleyen yıllarda da unutulmadı.

Soyadı Kanunu’nun ardından kendisine “Işık” soyadı verildi. Santralin hemen yanındaki yola da “Tevfik Işık Caddesi” adı verilerek kentin elektrikle buluşmasına öncülük eden ismin hatırası yaşatıldı.

Bugün tarihi fabrika ile birlikte bu isimler de Antalya’nın elektrikle başlayan modernleşme hikâyesinin izlerini taşıyor.

1975’TE SANTRALİN FAALİYETİ SONA ERDİ

Yedi Arıklar Bölgesi’nde, deniz seviyesinden yaklaşık 35 metre yüksekte kurulan hidroelektrik santrali uzun yıllar kente hizmet verdi.

Ancak zaman içerisinde arıkların yetersiz kalması, kentte yeni santrallerin devreye girmesi ve ulusal elektrik ağına geçilmesi, tarihi santralin önemini azalttı.

Bu gelişmelerin ardından Antalya Eski Elektrik Fabrikası 1975 yılında faaliyetlerine son verdi.

Santralin kapanmasının ardından yapı uzun yıllar atıl durumda kaldı. Koruma ve kullanım sürecinin sağlıklı şekilde yürütülememesiyle birlikte tarihi yapının makine aksamlarının da zaman içerisinde çalındığı belirtildi.

2011’DE ÇATISI KALDIRILDI

Tarihi elektrik fabrikası, Antalya Koruma Kurulu tarafından tescillenerek koruma altına alındı.

Ancak tescil edilmesine rağmen yapı yıllar içerisinde fiziksel olarak daha da yıprandı.

2011 yılında güvenlik gerekçesiyle yapının çatısı tamamen kaldırıldı. Böylece tarihi yapının çevresel etkilere daha açık hale gelmesiyle birlikte mevcut sorunların boyutu da arttı.

Bir yıl sonra, 2012’de Muratpaşa Belediyesi tarafından yapının rölövesi alındı. Tarihi yapının geleceğine ilişkin restorasyon projesi de hazırlandı.

Ancak hazırlanan projenin uygulamaya geçirilmesi mümkün olmadı.

RESTORASYON SÖZÜ VERİLDİ, SONUÇ ALINAMADI

Tarihi yapının yeniden ayağa kaldırılması amacıyla 2017 yılında valilik nezdinde bir restorasyon protokolünün imzalandığı açıklandı.

Ancak aradan geçen yıllara rağmen restorasyon projesi hayata geçirilemedi.

Kent tarihinin önemli bir parçası olan yapının korunması yönündeki girişimlerin sonuçsuz kalması, tarihi fabrikanın mevcut durumunu daha da ağırlaştırdı.

Bugün Antalya Eski Elektrik Fabrikası, geçmişte kente elektrik sağlayan işlevinin çok uzağında, yıpranmış ve kaderine terk edilmiş bir endüstri mirası olarak varlığını sürdürmeye çalışıyor.

KENTİN SANAYİ TARİHİ YOK OLMA TEHLİKESİNDE

Antalya’nın modernleşme sürecinde önemli bir dönüm noktasını temsil eden tarihi fabrika, yalnızca eski bir sanayi yapısı değil; Antalya’nın elektrikle tanışmasının somut tanıklarından biri olma özelliğini taşıyor.

Bir dönem kentin gecelerini aydınlatan, Işıklar bölgesinin adının oluşmasına katkı sağlayan ve Antalya’nın erken sanayileşme döneminden günümüze ulaşan yapı, bugün korunmaya muhtaç durumda.

Restorasyon projesinin uygulanmaması ve yapının yıllar içinde daha fazla yıpranması, tarihi fabrikanın tamamen yok olma riskini artırıyor.

Antalya’nın geçmişine ilişkin önemli izler taşıyan bu endüstri mirasının geleceğe aktarılabilmesi için tarihi yapının yeniden gündeme alınması ve hazırlanan restorasyon projesinin hayata geçirilmesi bekleniyor.

Kente ilk elektrik ışığını taşıyan tarihi fabrika, şimdi kendi geleceğini aydınlatacak bir adım bekliyor.