ÖLÜ YILDIZIN KÜLLERİNDEN DOĞAN GEZEGEN: BÖYLESİ İLK KEZ GÖRÜLDÜ

Araştırmacılara göre bu gök cismi, doğrulanması halinde “ikinci nesil gezegen” olarak adlandırılan türün bir beyaz cüce çevresindeki ilk örneği olacak. Daha önce benzer oluşumlara ilişkin bazı adaylar pulsarların çevresinde tespit edilmişti. Ancak yeni çalışma, bu olağan dışı gezegenlerin yalnızca pulsar sistemleriyle sınırlı olmayabileceğine işaret ediyor.

Araştırmayı yöneten Warwick Üniversitesi doktora öğrencisi Jamie Williams, bu tür gezegenlerin bir yıldızın ölümü sırasında uzaya saçılan maddelerden meydana geldiğini belirterek keşfin önemine dikkat çekti. Williams, ortaya çıkan tabloyu, bir zamanlar yörüngesinde bulunduğu yıldızın “küllerinden yeniden doğan bir gezegen” fikrine benzetti.

BEYAZ CÜCE ÇEVRESİNDE İLK KEZ TESPİT EDİLDİ

Araştırmanın merkezinde HS 0209+0832 adı verilen bir beyaz cüce bulunuyor. Beyaz cüceler, Güneş benzeri yıldızların yaşamlarının son aşamasında dış katmanlarını kaybetmesinin ardından geride kalan son derece yoğun yıldız çekirdekleri olarak biliniyor.

Bilim insanları, bu tür yıldızların çevresinde bulunan maddelerin kimyasal yapısının, yıldızın geçmişi ve çevresindeki gök cisimleri hakkında önemli ipuçları taşıdığını belirtiyor.

Araştırmacılar, HS 0209+0832'nin ışığında yaptıkları incelemelerde dikkat çekici bir kimyasal iz tespit etti. Bu izde, niyobyum elementinin olağan dışı miktarda bulunması bilim insanlarının dikkatini çekti.

Niyobyumun bu sistemdeki varlığı, yıldızın çevresinde bulunan maddelerin sıradan bir gezegen sisteminden farklı bir geçmişe sahip olabileceğine işaret ediyor.

YILDIZIN ÖLÜMÜ GEZEGENİN DOĞUMUNA YOL AÇMIŞ OLABİLİR

Bilim insanlarının ortaya koyduğu senaryoya göre söz konusu gezegen, beyaz cücenin oluşumundan önceki yıldızın yaşamının son döneminde ortaya çıkan maddelerden meydana gelmiş olabilir.

Bir yıldız yakıtını tükettiğinde yaşamının son aşamasına giriyor ve dış katmanlarının önemli bir bölümünü uzaya savurabiliyor. Bu süreç sırasında ortaya çıkan gaz ve toz, yıldızın çevresinde yeni bir madde diski oluşturabiliyor.

Araştırmacılar, bu maddelerin zaman içinde bir araya gelerek yeni bir gezegenin oluşmasına yol açabileceğini düşünüyor.

Bu nedenle söz konusu gezegen, yıldızın yaşamı sırasında oluşup yıldızla birlikte evrimleşen klasik bir gezegen olmaktan ziyade, yıldızın ölümünün ardından meydana gelmiş “ikinci nesil” bir dünya olma ihtimali taşıyor.

NASA VERİLERİ GEZEGEN İHTİMALİNİ GÜÇLENDİRDİ

Araştırmanın önemli kanıtlarından biri de NASA'nın TESS uzay teleskobundan elde edilen veriler oldu.

TESS gözlemlerinde, sistemde yaklaşık 4,4 günde bir tekrarlanan zayıf bir sinyal tespit edildi. Bu sinyal, beyaz cücenin çevresinde yörüngede bulunan bir gezegenin varlığıyla uyum gösteriyor.

Araştırmacılar, söz konusu gök cisminin Jüpiter büyüklüğünde dev bir gezegen olabileceğini değerlendiriyor.

Ancak gezegenin yıldızına son derece yakın bir yörüngede bulunması, onu oldukça sıra dışı bir ortamda bırakıyor. Beyaz cücenin yoğun radyasyonu, gezegenin dış atmosferindeki maddelerin uzaya kaçmasına neden oluyor olabilir.

Uzmanlara göre bu süreçte gezegenden kopan maddeler beyaz cücenin üzerine düşüyor. Yıldızın atmosferinde gözlenen alışılmadık kimyasal izlerin de bu madde aktarımından kaynaklanıyor olabileceği düşünülüyor.

GEZEGEN YILDIZININ KÜLLERİNDEN Mİ OLUŞTU?

Araştırmanın en dikkat çekici yönü, bilim insanlarının yalnızca bir gezegen adayı tespit etmiş olmaması. Aynı zamanda gezegenin nasıl oluşmuş olabileceğine ilişkin sıra dışı bir senaryo ortaya koymaları.

Normal gezegen sistemlerinde gezegenler, genç yıldızların çevresindeki gaz ve toz disklerinden oluşuyor. Ancak burada önerilen senaryo tamamen farklı.

Eğer araştırmacıların değerlendirmesi doğrulanırsa gezegen, yıldız henüz hayattayken oluşan bir dünya değil; yıldızın ölümünden sonra geride bıraktığı maddelerin yeniden birleşmesiyle meydana gelen bir gezegen olacak.

Bu durum, gezegen oluşumunun yıldızın doğumuyla sınırlı olmadığını ve bazı sistemlerde bir yıldızın ölümünün yeni gezegenlerin başlangıcı olabileceğini gösterebilir.

EVRENDE DAHA FAZLA “YENİDEN DOĞMUŞ” GEZEGEN OLABİLİR

Bilim insanları, bu keşfin en önemli sonuçlarından birinin yeni bir araştırma yöntemi sunması olduğunu düşünüyor.

Şimdiye kadar beyaz cücelerin çevresinde bu tür gezegenlerin bulunabileceği ihtimali üzerinde çok fazla durulmuyordu. Ancak HS 0209+0832 sistemindeki kimyasal izler ve TESS verileri, araştırmacılara başka ölü yıldızların çevresinde de benzer sistemlerin aranabileceğini gösteriyor.

Özellikle beyaz cücelerin atmosferlerinde alışılmadık elementlerin ve kimyasal bileşimlerin araştırılması, geçmişte yıldızın çevresinde yaşanan gezegen oluşum süreçlerinin izlerini ortaya çıkarabilir.

Bu yöntem başarılı olursa astronomlar, yalnızca doğrudan gözlenebilen gezegenleri değil, yıldızların ölümünden sonra oluşmuş olabilecek gezegenlerin kimyasal parmak izlerini de araştırabilecek.

YAŞANABİLİR DÜNYALARIN ARANIŞINDA YENİ BİR KAPI

Keşfin önemi yalnızca gezegen oluşumuyla sınırlı değil. Araştırmacılar, bu tür sistemlerin incelenmesinin gelecekte yaşanabilir gezegenlerin araştırılmasına da katkı sağlayabileceğini belirtiyor.

Beyaz cüceler, yıldızların yaşam döngüsünün son aşamalarını anlamak açısından önemli laboratuvarlar olarak görülüyor. Bu yıldızların çevresinde gezegenlerin nasıl oluştuğunun ve zaman içinde nasıl değiştiğinin anlaşılması, gezegenlerin yaşam için uygun koşulları nasıl kazanıp kaybedebildiğine ilişkin yeni bilgiler sağlayabilir.

Öte yandan söz konusu gezegenin mevcut koşulları, Dünya'ya benzer bir yaşam ortamından oldukça uzak görünüyor. Yıldıza yakınlığı ve yoğun radyasyona maruz kalması, atmosferinin önemli bölümünü kaybetmesine yol açıyor olabilir.

Buna rağmen araştırmacılar açısından asıl değer, bu sistemin gezegenlerin yıldızların ölümünden sonra bile ortaya çıkabileceğini gösterme ihtimali taşıması.

SONUÇLAR DOĞRULANIRSA ASTRONOMİDE YENİ BİR SINIF

Araştırmacılar, elde edilen bulguların henüz kesin bir şekilde “ikinci nesil gezegen” keşfi olarak değerlendirilmesi için daha fazla gözleme ihtiyaç olduğunu belirtiyor.

Ancak mevcut kimyasal veriler ile 4,4 günlük yörünge sinyalinin birlikte değerlendirilmesi, beyaz cücenin çevresinde olağan dışı bir gezegen sisteminin bulunduğuna ilişkin güçlü bir tablo ortaya koyuyor.

Çalışmanın sonuçları doğrulanırsa bu keşif, beyaz cüce çevresinde tespit edilen ilk ikinci nesil gezegen olarak astronomi tarihine geçebilir.

Araştırmanın, gezegenlerin yalnızca yıldızların doğduğu dönemlerde değil, yıldızların ölümünden sonra da oluşabileceği fikrini güçlendirmesi bekleniyor.

Çalışma, Nature Astronomy dergisinde yayımlanan araştırmayla bilim dünyasına sunuldu.

Aynı dergide yayımlanan başka bir araştırmada ise gök bilimciler, kahverengi cüce ile kırmızı cüceden oluşan bir ikili sistemde madde aktarımına ilişkin yeni bulgular ortaya koydu. Gözlemler ve modellemeler, maddenin kahverengi cüceden kırmızı cüceye doğru aktığını gösterirken, bu sürecin de daha önce bu şekilde gözlemlenmediği belirtildi.

Uzayın derinliklerinden gelen bu yeni bulgular, yıldızların ve gezegenlerin yaşam döngüsünün bilim insanlarının düşündüğünden çok daha karmaşık olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.