ANTALYA’DA MORUN 1500 YILLIK SIRRI ORTAYA ÇIKTI

Kazılarda ortaya çıkarılan tonlarca kırılmış mureks kabuğu, antik dünyanın güç ve ayrıcalıkla özdeşleştirdiği mor rengin nasıl üretildiğine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Deniz salyangozlarından elde edilen ve mureks boyası olarak bilinen bu özel renk, özellikle Roma ve Bizans dönemlerinde statünün, iktidarın ve ayrıcalığın sembollerinden biri olarak kullanıldı.

LİMAN AGORASI MOR BOYA ÜRETİM MERKEZİNE DÖNÜŞTÜ

Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığında 2009 yılında başlayan sistematik kazılar, Myra-Andriake’nin geçmişteki ekonomik hayatına ilişkin önemli ayrıntıları gün yüzüne çıkardı.

Kazılar sırasında daha önce bilinen mureks kabuklarının yanı sıra, bu canlılardan boya üretiminin gerçekleştirildiği işlikler ve üretim düzenekleri de ortaya çıkarıldı.

Prof. Dr. Çevik’in aktardığı bilgilere göre, milattan sonra 5’inci yüzyıl ve sonrasında yoğunlaşan üretim faaliyetleri kapsamında, geçmişte liman agorası olarak kullanılan alanın işlevini kaybetmesinin ardından mor boya üretim merkezine dönüştürüldüğü belirlendi.

Bu bulgu, Myra-Andriake’nin yalnızca ürünlerin taşındığı bir liman değil, aynı zamanda yüksek ekonomik değere sahip bir ürünün işlendiği üretim merkezi olduğunu da gösteriyor.

ANTİK DÜNYANIN EN DEĞERLİ RENKLERİNDEN BİRİYDİ

Mureks adı verilen deniz salyangozlarından elde edilen mor boya, üretiminin son derece zahmetli olması nedeniyle antik dönemde büyük değer taşıyordu.

Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleriyle özdeşleşen mor renk, bazı dönemlerde yalnızca ekonomik gücün değil, toplumsal konumun da göstergesi haline geldi.

Prof. Dr. Nevzat Çevik, mor rengin bazı dönemlerde o kadar özel bir konuma sahip olduğunu, parası olan kişilerin dahi bu rengi satın almasının veya kullanmasının yasalarla sınırlandırılabildiğini belirtiyor.

Bu nedenle mor, antik dünyada sıradan bir tekstil rengi olmanın çok ötesinde, güç, statü ve ayrıcalığı temsil eden özel bir sembol olarak kabul edildi.

TONLARCA MUREKS KABUĞU BULUNDU

Mor boya üretiminin ilk aşaması, deniz salyangozlarının denizden canlı olarak toplanmasıyla başlıyordu.

Kazılarda ortaya çıkarılan tonlarca kırılmış mureks kabuğu, bölgede bu canlıların yoğun şekilde işlendiğine ilişkin en önemli arkeolojik kanıtlardan biri oldu.

Prof. Dr. Çevik’in verdiği bilgilere göre murekslerin üretim merkezine canlı olarak ulaştırılması gerekiyordu. Çünkü canlılığını kaybeden deniz salyangozlarından istenilen boyanın elde edilmesi mümkün değildi.

Bu nedenle canlılar, denizden çıkarıldıktan sonra su bulunan kaplarda taşınıyor ve işleme alınacakları zamana kadar canlı tutuluyordu.

Kazılarda bulunan çok sayıdaki kırık amphora parçası da bu sürecin izlerini taşıyor. Murekslerin kaplardan çıkarılması sırasında zaman zaman kapların kırıldığı ve bunun sonucunda üretim alanında çok sayıda seramik parçasının kaldığı değerlendiriliyor.

MORUN SIRRI DENİZ SALYANGOZUNUN İÇİNDEYDİ

Üretimin en önemli aşamalarından biri, deniz canlısının içerisinde bulunan ve boyanın ham maddesini oluşturan özel dokunun çıkarılmasıydı.

Bu dokunun içerisinde koyu renkli damarlar bulunuyordu. Söz konusu doku çıkarıldıktan sonra özel üretim sürecine alınıyordu.

Mureksten elde edilen ham madde, kurşun kazanlara konularak özel fırın düzeneklerinde kontrollü şekilde ısıtılıyordu.

Ancak üretim sürecinde sıcaklığın doğru şekilde ayarlanması büyük önem taşıyordu. Kazanların doğrudan ateşle temas etmemesi gerekiyordu. Malzemenin doğrudan kaynatılması halinde istenilen rengin elde edilemediği belirtiliyor.

Bu nedenle kazanlar, ısı kanallarının üzerine yerleştiriliyor, kontrollü ısı sayesinde malzemenin rengi zaman içerisinde değişiyor ve sonunda aranan mor boya ortaya çıkıyordu.

MUREKS, ANDRİAKE’NİN ZENGİNLİĞİNE KATKI SAĞLADI

Üretilen mor boya, başta tekstil sektörü olmak üzere farklı alanlarda kullanılıyordu. Bunun yanında boya ham maddesi olarak da ticareti gerçekleştiriliyordu.

Ürünün yüksek ekonomik değer taşıması, mureks üretiminin yapıldığı bölgeler için önemli bir gelir kaynağı oluşturdu.

Prof. Dr. Çevik, özellikle milattan sonra 5’inci yüzyıldan sonra Andriake’nin zenginleşmesinde mureks endüstrisinin önemli unsurlardan biri olduğunu belirtiyor.

Böylece denizden elde edilen küçük bir canlı, dönemin ticaret dünyasında son derece değerli bir ürüne dönüşüyor; Myra-Andriake ise bu üretimin gerçekleştirildiği önemli merkezlerden biri haline geliyordu.

BİNLERCE YILLIK GELENEĞİN İZLERİ ANTALYA’DA

Mureks boyasının geçmişi yalnızca Roma ve Bizans dönemleriyle sınırlı değil. Arkeolojik veriler, bu doğal boyanın Bronz Çağı’ndan itibaren Orta Doğu’da üretildiğini ortaya koyuyor.

Farklı mureks türlerinden kırmızıya veya sarıya yaklaşan tonlar elde edilebilse de, Myra-Andriake çevresindeki belirli türlerden yüksek nitelikli mor renk üretilebildiği belirtiliyor.

Bu durum, bölgenin doğal kaynakları açısından da önemli bir avantaj oluşturuyordu.

Dolayısıyla Demre kıyılarındaki deniz yaşamı, antik çağda yalnızca besin kaynağı olarak değil, aynı zamanda yüksek değerli bir ticari ürünün hammaddesi olarak da ekonomik hayatın parçası haline geldi.

MYRA-ANDRİAKE’NİN TARİHİ EKONOMİSİNE YENİ BİR PENCERE

Kazılardan elde edilen bulgular, Myra-Andriake’nin antik dönem ekonomisine ilişkin bilinenlere yeni bir boyut kazandırıyor.

Mureks kabukları, üretim alanları, amphora parçaları ve özel ısıtma düzenekleri, mor boyanın burada yalnızca tüketilen bir ürün olmadığını; belirli bir organizasyon içerisinde üretildiğini gösteren önemli arkeolojik veriler arasında yer alıyor.

Üretim sürecinin ortaya çıkarılması, antik kaynaklarda anlatılan mor boya üretiminin arkeolojik kanıtlarla desteklenmesi açısından da önem taşıyor.

BİLİMSEL ÇALIŞMAYLA DÜNYAYA DUYURULDU

Myra-Andriake’de yürütülen çalışmalar sonucunda elde edilen veriler, bilimsel bir monografiyle de kayıt altına alındı.

Kazı ekibinin hazırladığı Türkçe ve İngilizce bilimsel çalışma, Andriake’de ortaya çıkarılan mureks endüstrisi ve mor boya üretimine ilişkin bulguları uluslararası bilim dünyasına taşıdı.

Bugün ziyaretçilerin gördüğü antik kalıntıların ardında, denizden toplanan canlıların işlendiği, özel düzeneklerle boyanın üretildiği ve yüksek değerli bir ürünün ticaretinin yapıldığı yaklaşık 1500 yıllık bir üretim hikâyesi bulunuyor.

Antalya’nın Demre ilçesindeki Myra-Andriake, bu yönüyle yalnızca antik mimarisiyle değil, geçmişte kurduğu üretim ve ticaret düzeniyle de Akdeniz tarihinin önemli merkezlerinden biri olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.